નવી દિલ્હીઃ 22 નવેમ્બર 1979ના રોજ અમેરિકાના પ્રતિષ્ઠિત અખબાર વોશિંગ્ટન પોસ્ટમાં સમાચાર પ્રકાશિત થયા હતા. તેનું શીર્ષક હતું – ‘ઈન્દિરા ગાંધી કેબિનેટમાં સીઆઈએના બાતમીદાર કોણ હતા’. આ લેખ પહેલા, થોમસ પાવર્સે સીઆઈએ ચીફ રિચર્ડ હેલ્મ્સની તેમની જીવનચરિત્ર ‘ધ મેન હુ કેપ્ટ ધ સિક્રેટ’માં લખ્યું હતું કે 1971માં ઈન્દિરા ગાંધીની કેબિનેટમાં સીઆઈએ એજન્ટ હતા. હકીકતમાં, 1970 ના દાયકાથી, અમેરિકન ગુપ્તચર એજન્સી CIA ભારત સરકારમાં પોતાની હાજરી સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. આ ગુપ્ત એજન્સીનું બીજું સ્થાન હતું – નેપાળ, હિમાલયના પર્વતોથી ઘેરાયેલો નાનો દેશ.
આ પછી મે 1998માં જ્યારે કેન્દ્રમાં અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકાર હતી, ત્યારે ભારતે પોખરણમાં પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું હતું, જેના વિશે અમેરિકાને પણ જાણ નહોતી. આ બાબતે ભારત અને નેપાળમાં હાજર અમેરિકન એજન્ટોની ભારે ટીકા થઈ હતી. તેને નિષ્ફળ ગણવામાં આવ્યો કારણ કે તે અમેરિકાને આ અંગે અગાઉથી ચેતવણી આપી શક્યો ન હતો. આવો જાણીએ નેપાળના ગુપ્ત એજન્ટોનો ગઢ બનવાની કહાની, જે ભારત માટે તણાવનો વિષય બની શકે છે.
નેપાળ જાસૂસોનો અડ્ડો, નકલી ચલણનું કેન્દ્ર બની ગયું છે
નેપાળનું હિમાલયન રાજ્ય, વ્યૂહાત્મક રીતે ભારત અને ચીન વચ્ચે સ્થિત છે, તે આંતરરાષ્ટ્રીય જાસૂસી, ગુપ્ત માહિતી એકત્ર કરવા તેમજ મની લોન્ડરિંગ, દાણચોરી અને નકલી ચલણ જેવી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે સલામત આશ્રયસ્થાન છે. ફિલ્ડ ઓપરેટિવ્સ અથવા મિત્ર અને દુશ્મન દેશોના એજન્ટો માટે કાઠમંડુમાં એકબીજા સાથે સંતાકૂકડી રમવાનું સામાન્ય છે.
શા માટે નેપાળ આવી ગુપ્તચર એજન્સીઓ માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન છે?
નેપાળની સરહદો ઘણી જગ્યાએ ખુલ્લી છે. વધુમાં, તે ચીન સાથે ભૌગોલિક નિકટતા ધરાવે છે. આ નેપાળને પશ્ચિમી અને પૂર્વીય દેશોની ગુપ્તચર એજન્સીઓ માટે તેમના નેટવર્ક સ્થાપિત કરવા અને તેમની જાસૂસી પ્રવૃત્તિઓ કરવા માટે એક આદર્શ સ્થળ બનાવે છે. બ્રિટનની MI6, અમેરિકાની CIA, પાકિસ્તાનની ISI, ચીનની MSS, રશિયાની KGB અને ભારતની RAWના એજન્ટો અહીં હાજર હોવાના અહેવાલ છે. જો કે, સૌથી વધુ કુખ્યાત ISI છે, જેના એજન્ટો અહીં મોટી સંખ્યામાં હાજર હોવાનું માનવામાં આવે છે.
નેપાળમાં લોકો કરતાં વિશ્વના ગુપ્ત એજન્ટો વધુ છે.
ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સી RAW ના ભૂતપૂર્વ એજન્ટ લકી બિશ્તે નવભારત ટાઈમ્સને આપેલા ઈન્ટરવ્યુમાં કહ્યું છે કે નેપાળ હાલમાં પાકિસ્તાન અને ચીન કરતા ભારત માટે મોટો ખતરો છે. નેપાળમાં વિશ્વની ગુપ્ત સેવાઓના એટલા બધા એજન્ટો છે કે એવું લાગે છે કે નેપાળમાં ઓછા લોકો રહે છે અને ગુપ્ત સેવાઓના એજન્ટો વધુ છે.
આઈએસઆઈ ભારત વિરોધી ગતિવિધિઓ માટે નેપાળનો ઉપયોગ કરે છે
ફેબ્રુઆરી 2000 ની શરૂઆતમાં, તત્કાલિન વિદેશ પ્રધાન જસવંત સિંહે સંસદમાં બોલતા કહ્યું હતું કે અટલ બિહારી વાજપેયી સરકાર પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થા ઇન્ટર-સર્વિસિસ ઇન્ટેલિજન્સ (ISI) દ્વારા ભારત વિરુદ્ધ નેપાળ અને બાંગ્લાદેશના દુરુપયોગથી વાકેફ હતી. છે અને ચિંતિત છે. નેપાળમાં આઈએસઆઈની ગતિવિધિઓ પર અંકુશ લગાવવા સંબંધિત મુદ્દો પણ ઉચ્ચ સ્તરે ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
નેપાળ ભૌગોલિક રાજકીય યુદ્ધભૂમિ બની ગયું છે
EFSAS દ્વારા કરવામાં આવેલા અભ્યાસ મુજબ, નેપાળનું ભૌગોલિક રાજકીય મહત્વ, ભારત અને ચીન વચ્ચેનું વ્યૂહાત્મક સ્થાન તેમજ તિબેટની નિકટતા અને પ્રમાણમાં નબળા સુરક્ષા માળખાને કારણે વૈશ્વિક શક્તિઓ વતી ગુપ્ત મિશન માટે તે એક આદર્શ મેદાન છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, નેપાળે વધુ સંતુલિત વિદેશ નીતિ અપનાવીને વિદેશી પ્રભાવના જટિલ વેબનો સામનો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. સરકારે તેની ગુપ્તચર એજન્સીઓને મજબૂત કરવા, સરહદ સુરક્ષામાં સુધારો કરવા અને કોઈપણ એક વિદેશી શક્તિ પર તેની નિર્ભરતા ઘટાડવાની માંગ કરી છે. જો કે, આ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલી ભૌગોલિક રાજકીય સ્પર્ધાને જોતાં, સંભવિત છે કે નેપાળ નજીકના ભવિષ્ય માટે આંતરરાષ્ટ્રીય જાસૂસીનું કેન્દ્ર રહેશે.
નેપાળ દ્વારા ખાલિસ્તાની આતંકવાદીઓની હિલચાલ
EFSAS મુજબ, ISI એ 1980 ના દાયકાના મધ્યમાં આતંકવાદીઓ દ્વારા ભારતને નિશાન બનાવવા માટે નેપાળનો બીજા મોરચા તરીકે ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું અને તે આજ સુધી ચાલુ છે. ભારતમાંથી ખાલિસ્તાની આતંકવાદીઓની હિલચાલ માટે નેપાળનો ઉપયોગ બેઝ તરીકે થતો હતો. ISI એ 1990 ના દાયકાના મધ્ય સુધી ભારતમાં વિસ્ફોટકો, શસ્ત્રો અને નકલી ચલણના વિશાળ જથ્થામાં દાણચોરી કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.
1990ના દાયકામાં નેપાળમાં ISIની ગતિવિધિઓ ઝડપથી વધી હતી
2011 માં વિકિલીક્સ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ યુએસ કેબલ્સમાં યુએસ સરકારના અહેવાલનો સમાવેશ થાય છે જેમાં આઈએસઆઈ દ્વારા ભારત વિરુદ્ધ આતંકવાદી કૃત્યોની સુવિધા આપવા અને તેને ચલાવવા માટે નેપાળનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. 8 જુલાઈ, 1997ના રોજ જારી કરાયેલા આવા જ એક કેબલમાં ભારતમાં તત્કાલીન યુએસ એમ્બેસેડર ફ્રેન્ક વિસ્નર દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પાકિસ્તાની આતંકવાદીઓએ 1999માં ઈન્ડિયન એરલાઈન્સની ફ્લાઈટ IC-814 હાઈજેક કરી હતી તે પહેલા આઈએસઆઈએ નેપાળને ભારત વિરોધી ચેતવણી આપી હતી. આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર.
પાક આતંકવાદી કાઠમંડુમાં કાર્પેટનો ધંધો કરતો હતો
કેબલમાં ખુલાસો થયો છે કે પાકિસ્તાનમાં આઈએસઆઈ દ્વારા બનાવવામાં આવેલ આવું જ એક સંગઠન જમ્મુ અને કાશ્મીર ઈસ્લામિક ફ્રન્ટ (JKIF) હતું, જેનો કાઠમંડુમાં મજબૂત આધાર હતો. અમેરિકી રાજદૂતે કહ્યું હતું કે JKIF લીડર જાવેદ ક્રવાહ પોતે કાઠમંડુમાં કાર્પેટનો બિઝનેસ ચલાવે છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે JKIF ને ISI અને 1993ના મુંબઈ શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ વિસ્ફોટોના મુખ્ય આરોપી ટાઈગર મેમણ તરફથી પાકિસ્તાનથી નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.
આઈસી-814 એરક્રાફ્ટના હાઈજેકમાં આઈએસઆઈ સામેલ હતી
24 ડિસેમ્બર 1999ના રોજ કાઠમંડુથી નવી દિલ્હી જતી ઈન્ડિયન એરલાઈન્સની ફ્લાઈટ IC-814 નું હાઈજેક એ ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થયું, જેણે નેપાળમાં આઈએસઆઈની ઝેરી પ્રવૃત્તિઓને વિશ્વ સમક્ષ ઉજાગર કરી. અપહરણકારો દ્વારા અમૃતસર, પાકિસ્તાનના લાહોર અને UAEમાં દુબઈમાં રોકાયા બાદ આખરે પ્લેનને અફઘાનિસ્તાનના કંદહાર લઈ જવામાં આવ્યું હતું. પ્લેન કંધારમાં લેન્ડ થયા બાદ આઈએસઆઈના બે વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ ત્યાં પહોંચ્યા હતા.
આ ત્રણ આતંકવાદીઓને ત્યાંથી જવાની ફરજ પડી હતી
પ્લેન કંદહાર પહોંચ્યું ત્યાં સુધીમાં અપહરણકારોએ એક મુસાફરને છરીના ઘા મારીને મારી નાખ્યા હતા, જ્યારે 26 લોકો દુબઈમાં પાછળ રહી ગયા હતા. કંદહારની પસંદગી એક સભાન નિર્ણય હતો, કારણ કે તે અફઘાન તાલિબાનનો ગઢ હતો, જેઓ તે સમયે અફઘાનિસ્તાનમાં સત્તા પર હતા. એક અઠવાડિયા સુધી ચાલેલા મડાગાંઠ પછી, ભારતે ત્રણ ખતરનાક આતંકવાદીઓ મૌલાના મસૂદ અઝહર, અહમદ ઉમર સઈદ શેખ અને મુશ્તાક અહેમદ ઝરગરની મુક્તિ માટેની અપહરણકર્તાની માંગ પૂરી કરી. આ પછી, પ્લેનમાં સવાર બંધકોને 31 ડિસેમ્બર 1999ના રોજ મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
નેપાળમાં ચીનના જાસૂસો વધવાથી નેપાળ પરેશાન
જ્યારથી ચીનની બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ અથવા BRI શરૂ કરવામાં આવી છે, ત્યારથી તે મુખ્યત્વે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. જો કે, ચીનની આક્રમક આર્થિક એકાધિકારિક મહત્વાકાંક્ષાએ નેપાળ માટે વધુ સમસ્યાઓ ઊભી કરી છે. નેપાળ ચીન સાથે બે બોર્ડર પોઈન્ટ વહેંચે છે. આ સાથે નેપાળમાં ચીની નાગરિકોની હાજરીમાં પણ વધારો જોવા મળ્યો છે. 2014-15 થી, ચાઈનીઝ ફંડેડ પ્રોજેક્ટ્સમાં ઝડપથી વધારો થયો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ ચીની નાગરિકો નેપાળમાં ચીન માટે જાસૂસ તરીકે કામ કરે છે. નેપાળ પોતે આનાથી પરેશાન છે, પરંતુ ત્યાંનું રાજકીય નેતૃત્વ ચીનથી વધુ પ્રભાવિત છે.
ચીની જાસૂસ ભારતમાં ઘૂસવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો
ગયા વર્ષે જુલાઈમાં ભારત-નેપાળ સરહદ પાર કરીને પશ્ચિમ બંગાળના સિલીગુડીમાં પ્રવેશેલા એક ચીની નાગરિકની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ ઘટના પ્રકાશમાં આવતા જ મામલો વેગ પકડ્યો હતો. શંકાસ્પદની ઓળખ 39 વર્ષીય યોંગક્સિન પેંગ તરીકે કરવામાં આવી છે, જે ચીન માટે જાસૂસી કરતો હતો.
